Konsekwencje nieleczonego refluksu żołądkowo-przełykowego (GERD) – poradnik dla pacjentów

Czym jest refluks żołądkowo-przełykowy (GERD)?

Definicja: Refluks żołądkowo-przełykowy, znany też jako GERD (ang. gastroesophageal reflux disease), to schorzenie polegające na cofaniu się kwaśnej treści żołądka do przełyku. Dzieje się tak, gdy dolny zwieracz przełyku (mięsień na połączeniu przełyku z żołądkiem) nie działa prawidłowo – rozluźnia się w nieodpowiednim momencie lub nie domyka dostatecznie. W rezultacie kwaśna treść żołądkowa przedostaje się w górę, drażniąc delikatną śluzówkę przełyku. Zgodnie z tzw. definicją montrealską, GERD występuje wtedy, gdy refluks powoduje uciążliwe objawy i/lub powikłania zdrowotne. Innymi słowy, okazjonalna zgaga po obfitym posiłku nie jest jeszcze chorobą – o chorobie mówimy, gdy objawy są przewlekłe (np. występują kilka razy w tygodniu) i obniżają jakość życia pacjenta.

Objawy: Najbardziej charakterystycznym objawem GERD jest zgaga, czyli uczucie pieczenia za mostkiem, promieniujące ku górze, często aż do gardła. Pojawia się zwykle po posiłkach (zwłaszcza tłustych lub pikantnych) albo przy pochyleniu się czy w pozycji leżącej. Często towarzyszy jej regurgitacja – cofanie się kwaśno-gorzkiej treści żołądkowej do przełyku i ust, czasem nawet z odrobiną pokarmu. Inne objawy to m.in. kwaśny lub gorzki posmak w ustach, odbijanie i uczucie pełności w nadbrzuszu. Nierzadko pacjenci skarżą się też na uczucie „gulki” w gardle (globus) lub chrypkę spowodowaną podrażnieniem krtani kwasem żołądkowym. Refluks może wywoływać przewlekły kaszel, szczególnie nocny, a u astmatyków – nasilać objawy astmy poprzez odruchowy skurcz oskrzeli. Zdarza się również ból w klatce piersiowej niezwiązany z sercem – GERD jest jedną z najczęstszych przyczyn tzw. pozasercowego bólu zamostkowego. Ból refluksowy bywa mylony z bólem wieńcowym, dlatego ważna jest właściwa diagnoza.

Przyczyny i patofizjologia: Podstawowym mechanizmem refluksu jest osłabienie lub dysfunkcja dolnego zwieracza przełyku (LES), który normalnie działa jak zawór wpuszczający pokarm do żołądka i zapobiegający jego cofaniu. U osób z GERD zwieracz ten ulega zbyt częstym, przejściowym relaksacjom (tzw. TLESRs) niezwiązanym z przełykaniem. Sprzyja to epizodom refluksu, zwłaszcza po posiłkach. Inne czynniki to przepuklina rozworu przełykowego (część żołądka przedostaje się powyżej przepony, osłabiając barierę antyrefluksową), opóźnione opróżnianie żołądka (treść dłużej zalega w żołądku, zwiększając ryzyko cofania) oraz upośledzona perystaltyka przełyku (gorsze oczyszczanie przełyku z kwaśnej treści).

Do rozwoju choroby refluksowej przyczyniają się również czynniki ryzyka i styl życia. Wśród nich najważniejsze to: nadwaga i otyłość (zwłaszcza otyłość brzuszna zwiększająca ciśnienie w jamie brzusznej), palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu, częsty stres oraz niektóre leki (np. niesteroidowe przeciwzapalne, niektóre leki na nadciśnienie i depresję). Szkodliwe bywają złe nawyki żywieniowe – przejadanie się i obfite posiłki, jedzenie tuż przed snem, a także dieta bogata w tłuste, smażone potrawy czy napoje z kofeiną i gazowane. Wszystkie te czynniki mogą osłabiać dolny zwieracz przełyku lub stymulować wydzielanie kwasu, nasilając refluks.

Naturalny przebieg choroby: GERD ma charakter przewlekły, z tendencją do nawrotów. Objawy mogą okresowo się nasilać lub słabnąć w zależności od diety, masy ciała i leczenia. Ważne jest, że stopień nasilenia zgagi nie zawsze odzwierciedla stopień uszkodzeń przełyku – nawet umiarkowane objawy mogą już prowadzić do zmian zapalnych. Nieleczony przewlekły refluks może z czasem powodować poważne powikłania. Poniżej omawiamy konsekwencje zdrowotne zaniedbania leczenia GERD oraz podkreślamy, dlaczego warto wcześnie podjąć terapię.

Krótka epidemiologia GERD

Choroba refluksowa jest jednym z najczęstszych schorzeń przewodu pokarmowego w społeczeństwach rozwiniętych. Szacuje się, że przewlekłe objawy refluksu (takie jak zgaga lub regurgitacja występujące przynajmniej raz w tygodniu) odczuwa około 10–20% populacji krajów zachodnich. W Ameryce Północnej częstość występowania GERD oceniana jest nawet na 18–28%, w Europie na 9–26%. W regionach Azji odsetki te są niższe (2–8%), ale rosną – globalnie obserwuje się wzrost częstości GERD w ostatnich dekadach, co wiąże się m.in. ze zmianą stylu życia i diety oraz epidemią otyłości.

W Polsce częstość występowania zgagi przynajmniej raz w tygodniu szacuje się na kilkanaście procent, a okazjonalne objawy refluksu (np. raz w miesiącu) deklaruje nawet 30–40% dorosłych. GERD może pojawić się w każdym wieku, jednak ryzyko rośnie z wiekiem. Częściej chorują osoby z nadwagą, prowadzące siedzący tryb życia, palacze oraz osoby poddane przewlekłemu stresowi. Co istotne, wiele osób przez lata bagatelizuje objawy refluksu lub leczy się na własną rękę, nie zdając sobie sprawy z potencjalnych powikłań nieleczonej choroby.

Konsekwencje zdrowotne GERD wykraczają poza sam dyskomfort zgagi. Choroba ta nie tylko obniża jakość życia pacjenta, ale – pozostawiona bez właściwego leczenia – może prowadzić do poważnych komplikacji, opisanych w następnej sekcji.

Konsekwencje nieleczonego GERD

Nieleczony lub niewystarczająco kontrolowany refluks żołądkowo-przełykowy może skutkować szeregiem powikłań, zarówno lokalnych (w obrębie przełyku), jak i systemowych. Regularne narażenie delikatnej błony śluzowej przełyku na działanie kwasu żołądkowego i enzymów trawiennych wywołuje przewlekły stan zapalny i uszkodzenia tkanek. Poniżej omawiamy główne następstwa długoletniego, nieleczonego GERD.

Refluksowe zapalenie przełyku (nadżerki i owrzodzenia)

Pierwszym etapem powikłań jest zazwyczaj zapalenie przełyku spowodowane ciągłym drażnieniem kwaśną treścią pokarmową. U części pacjentów rozwija się tzw. refluksowe zapalenie przełyku – stan, w którym ściana przełyku ulega przekrwieniu, obrzękowi, a na powierzchni śluzówki mogą pojawiać się nadżerki (ubytki naskórka) lub nawet głębsze owrzodzenia. Zapalenie może dawać nasilone objawy bólowe i problemy z połykaniem. Stopień uszkodzeń bywa różny – od łagodnych zmian, po ciężkie, rozległe owrzodzenia. W endoskopowej klasyfikacji Los Angeles wyróżnia się 4 stopnie nasilenia zapalenia (A–D), gdzie stopień D oznacza zlewne owrzodzenia okrężnie obejmujące przełyk.

Nieleczone zapalenie przełyku może prowadzić do groźnych powikłań miejscowych. Głębokie owrzodzenia przełyku mogą krwawić, co objawia się krwistymi wymiotami lub smolistymi stolcami. Przewlekła utrata krwi z mikrouszkodzeń bywa przyczyną niedokrwistości. Gojenie się zmian zapalnych i nadżerek sprzyja powstawaniu blizn i zwężeń przełyku. Takie zwężenie przełyku (tzw. zwężenie pozapalne) powoduje utrudnione połykanie pokarmów stałych, a w skrajnych przypadkach również płynów (dysfagia). Pacjent odczuwa wtedy, jakby pokarm „stawał” w przełyku. Zwężenia wymagają poszerzania endoskopowego, a najlepiej – zapobiegania im poprzez skuteczne leczenie refluksu na wczesnym etapie.

Podsumowując, przewlekły stan zapalny przełyku na tle refluksu grozi powstaniem nadżerek, wrzodów, krwawień i bliznowatych zwężeń przełyku, które znacznie upośledzają komfort życia i mogą wymagać interwencji medycznych. To pierwszy sygnał alarmowy, że choroba wymknęła się spod kontroli.

Przełyk Barretta – stan przedrakowy

Długotrwałe narażenie przełyku na kwas żołądkowy może wywołać adaptacyjną zmianę w budowie nabłonka wyściełającego przełyk. Zdrowy przełyk pokrywa nabłonek wielowarstwowy płaski, nieprzystosowany do kontaktu z kwasem. Przy ciągłym drażnieniu dochodzi czasem do zastąpienia go nabłonkiem walcowatym jelitowym z komórkami kubkowymi – jest to tzw. przełyk Barretta (metaplazja jelitowa w przełyku). Można to obrazowo opisać: śluzówka przełyku „próbuje upodobnić się” do wyścieliska jelit, które lepiej znosi kwaśne środowisko. Niestety, taka zamiana odbywa się kosztem zwiększenia ryzyka nowotworu.

Przełyk Barretta uważany jest za stan przedrakowy – jedyne znane prekursorskie stadium dla raka przełyku typu gruczołowego. Statystycznie u ok. 5–15% pacjentów z przewlekłym GERD dochodzi do rozwoju przełyku Barretta. Rozpoznaje się go endoskopowo (charakterystyczne różowe języki metaplazji w dolnym przełyku) i potwierdza biopsją. Sam w sobie przełyk Barretta nie daje specyficznych objawów poza typowymi objawami refluksu. Jego znaczenie polega jednak na tym, że może progresować do dysplazji i raka. Szacuje się, że u pacjentów z przełykiem Barretta ryzyko powstania gruczolakoraka przełyku wynosi około 0,3–0,5% rocznie. Choć odsetek ten wydaje się niewielki, jest to kilkadziesiąt razy więcej niż ryzyko raka przełyku u osoby bez Barretta. Dlatego obecność metaplazji wymaga regularnego nadzoru endoskopowego, a przy stwierdzeniu dysplazji (nieprawidłowych, przednowotworowych komórek) – ablacji endoskopowej lub innych zabiegów w celu usunięcia zmienionej błony śluzowej.

Dlaczego to groźne? Rozwój przełyku Barretta świadczy o zaawansowanym, długoletnim refluksie. Jest to sygnał, że błona śluzowa była wystawiona na szkodliwe działanie kwasu przez długi czas. Wczesne wykrycie tej zmiany jest ważne, bo pozwala objąć pacjenta opieką i zapobiec transformacji nowotworowej. Niemniej jednak, obecność Barretta znacznie podnosi ryzyko raka, dlatego dużo uwagi przykłada się do zapobiegania powstaniu Barretta – poprzez skuteczne leczenie GERD zanim dojdzie do metaplazji.

Rak przełyku (gruczolakorak)

Najbardziej poważnym powikłaniem GERD jest rak przełyku – głównie gruczolakorak przełyku, który rozwija się na podłożu przełyku Barretta. Nieleczony refluks latami zwiększa prawdopodobieństwo takiego następstwa. Gruczolakorak najczęściej lokalizuje się w dolnej części przełyku (blisko połączenia z żołądkiem) i przez długi czas może nie dawać nowych objawów poza typowymi dolegliwościami refluksu. Niestety, gdy pojawiają się alarmujące symptomy jak nasilona dysfagia (utrudnione połykanie nawet miękkich pokarmów), spadek masy ciała, osłabienie czy krwawienia – rak bywa już w zaawansowanym stadium.

Warto podkreślić, że nie każdy pacjent z refluksem zachoruje na raka przełyku. Jest to stosunkowo rzadkie powikłanie w ujęciu bezwzględnym. Jednak ze względu na ciężkość tej choroby (rak przełyku ma niestety złe rokowania), nawet niewielkie ryzyko nabiera dużego znaczenia. Badania pokazują, że przewlekły GERD zwiększa ryzyko gruczolakoraka przełyku wielokrotnie – szacuje się, że osoby z częstą zgagą mają kilkanaście razy wyższe ryzyko tego nowotworu niż osoby bez refluksu. Obecność przełyku Barretta dodatkowo potęguje to zagrożenie.

Zapobieganie: Najlepszą strategią zapobiegania rakowi przełyku jest skuteczne leczenie choroby refluksowej. Stosowanie inhibitorów pompy protonowej (IPP) i/lub zabiegi chirurgiczne (fundoplikacja) w odpowiednich przypadkach mogą zmniejszyć stan zapalny i kwasową ekspozycję, redukując ryzyko karcynogenezy. Pacjenci z przełykiem Barretta są poddawani endoskopowej kontroli (zwykle co 3–5 lat przy braku dysplazji) oraz zabiegom ablacji endoskopowej przy stwierdzeniu dysplazji wysokiego stopnia, aby nie dopuścić do rozwoju raka.

Podsumowując, nieleczony refluks może prowadzić do sekwencji: przewlekłe zapalenie przełyku → przełyk Barretta (metaplazja) → rak przełyku. Choć wystąpienie każdego kolejnego etapu dotyczy mniejszości chorych, jest to najbardziej obawiane powikłanie GERD, stanowiące zagrożenie życia. To jedna z głównych przyczyn, dla których nie należy lekceważyć przewlekłej zgagi.

Powikłania pulmonologiczne (płucne)

Choroba refluksowa wpływa nie tylko na przełyk – kwaśna treść może dostawać się także do dróg oddechowych, wywołując różne objawy ze strony układu oddechowego. Mikroaspiracje kwasu żołądkowego do krtani i oskrzeli podrażniają błony śluzowe dróg oddechowych. U pacjentów z GERD często obserwuje się przewlekły kaszel (zwłaszcza nocny lub poranny), nawracające chrypki i drapanie w gardle, a także epizody podrażnienia krtani (tzw. refluks krtaniowo-gardłowy).

Refluks może również zaostrzać przebieg astmy oskrzelowej. Kwaśna treść dostająca się do drzewa oskrzelowego wywołuje odruchowy skurcz oskrzeli (bronchospazm), co u osób z astmą skutkuje napadami duszności, kaszlu i świszczącego oddechu. Szacuje się, że nawet ponad połowa chorych na astmę może mieć jednocześnie objawy refluksu; co więcej, leczenie refluksu (np. IPP) u części astmatyków poprawia również kontrolę astmy.

Najpoważniejszym powikłaniem płucnym jest aspiracyjne zapalenie płuc. Dochodzi do niego, gdy większa ilość treści żołądkowej przedostanie się do dróg oddechowych, wywołując chemiczne uszkodzenie tkanki płucnej i nadkażenie bakteryjne. Objawia się to ciężkim zapaleniem płuc, które może nawracać lub przybrać postać przewlekłą. U osób starszych lub z zaburzeniami połykania (np. po udarach) GERD bywa istotnym czynnikiem ryzyka nawracającej pneumonii aspiracyjnej.

Coraz więcej badań wskazuje też, że nieleczony GERD może przyczyniać się do rozwoju przewlekłych chorób płuc. Według niedawno opublikowanych analiz, pacjenci z GERD mają istotnie wyższe ryzyko wystąpienia m.in. przewlekłej obturacyjnej choroby płuc (POChP), przewlekłego zapalenia oskrzeli, a nawet idiopatycznego zwłóknienia płuc. Mechanizm nie jest do końca jasny – podejrzewa się zarówno mikroaspiracje uszkadzające pęcherzyki płucne, jak i ogólnoustrojową reakcję zapalną na przewlekły refluks. Co więcej, pewne dane sugerują związek długotrwałego refluksu z podwyższonym ryzykiem raka płuc i zatorowości płucnej, choć tutaj prawdopodobne są wspólne czynniki ryzyka (np. palenie tytoniu),

Wniosek dla pacjenta: Przewlekły refluks to nie tylko zgaga – może on mieć konsekwencje także dla naszych płuc. Jeśli cierpisz na nawracający kaszel, chrypkę lub masz astmę trudną do opanowania, warto pomyśleć, czy przyczyną nie jest źle kontrolowany refluks. Leczenie GERD bywa w takich przypadkach kluczowe dla poprawy stanu dróg oddechowych.

Powikłania kardiologiczne (sercowo-naczyniowe)

Choć GERD jest chorobą przewodu pokarmowego, jego wpływ zaznacza się również w obrębie układu sercowo-naczyniowego – pośrednio poprzez objawy i odruchy nerwowe. Najczęstszym zjawiskiem jest już wspomniany ból w klatce piersiowej wywołany refluksem. Pieczenie za mostkiem bywa tak silne, że imituje ból wieńcowy przy chorobie niedokrwiennej serca. Wielu pacjentów z GERD trafia początkowo na izbę przyjęć z podejrzeniem zawału serca. Dopiero badania wykluczające problemy kardiologiczne i skuteczna terapia IPP ujawniają, że przyczyną bólu była zaawansowana choroba refluksowa. Nieleczony refluks może więc prowadzić do powtarzających się epizodów ostrego bólu zamostkowego, które stanowią duży stres dla pacjenta i mogą skutkować zbędnymi procedurami medycznymi (np. cewnikowaniem serca) zanim zostanie postawiona prawidłowa diagnoza GERD.

Istnieją także dowody, że refluks może wpływać na rytm serca. Przełyk i serce leżą blisko siebie w śródpiersiu i dzielą unerwienie autonomiczne (nerw błędny). Epizody silnego refluksu mogą pobudzać odruchy nerwowe (tzw. odruchy wagowe), które wpływają na czynność serca. Obserwacje kliniczne opisują zjawisko zwane zespołem Roemhelda (tzw. gastro-kardiakalny) – kiedy bodźce z przewodu pokarmowego wywołują objawy kardiologiczne, np. arytmię. Badania wskazują, że kwas w przełyku może inicjować autonomiczny odruch sercowy skutkujący zaburzeniami rytmu serca. U niektórych osób epizody refluksu korelują z kołataniem serca czy przejściowymi zaburzeniami rytmu (np. dodatkowymi pobudzeniami).

Szczególnym przypadkiem jest migotanie przedsionków (AF) – najczęstsza arytmia u dorosłych. Nowe prace naukowe sugerują istnienie zależności między GERD a migotaniem przedsionków. Analizy epidemiologiczne wykazały, że pacjenci z ciężkim refluksem mają częściej epizody migotania przedsionków niż zdrowe osoby. Mechanizmem może być wspomniane pobudzenie nerwu błędnego lub przewlekły stan zapalny. Duże badanie obserwacyjne wykazało, że GERD (zwłaszcza z towarzyszącym zapaleniem przełyku) wiązał się ze zwiększonym ryzykiem migotania przedsionków w populacji, Z kolei leczenie przeciwrefluksowe (np. operacja fundoplikacji czy terapia IPP) u niektórych pacjentów z nawracającym migotaniem poprawiało kontrolę rytmu, co pośrednio potwierdza związek między tymi chorobami.

Oczywiście, GERD nie uszkadza bezpośrednio serca i nie powoduje zawałów. Powikłania kardiologiczne mają raczej charakter pośredni: poprzez naśladowanie choroby wieńcowej lub wyzwalanie pewnych odruchów. Niemniej jednak związek refluksu z dolegliwościami kardiologicznymi jest kolejnym argumentem za tym, by poważnie traktować przewlekłą zgagę. Pacjent cierpiący na refluks może uniknąć wielu nieprzyjemności – zarówno niepotrzebnego strachu o serce, jak i ewentualnych zaburzeń rytmu – jeśli skutecznie wyleczy chorobę podstawową.

Wpływ na jakość życia

Przewlekłe, nieleczone objawy GERD mogą drastycznie obniżać jakość życia pacjenta. Codzienne zmaganie się z pieczeniem w przełyku, bólem, konieczność unikania ulubionych potraw i ciągła czujność, by nie prowokować objawów – to wszystko odbija się na komforcie fizycznym i psychicznym. Badania pokazują, że niekontrolowany GERD wiąże się ze znacznym pogorszeniem różnych aspektów jakości życia: nasileniem odczuwanego bólu, obniżeniem energii życiowej, gorszym funkcjonowaniem w sferze fizycznej i społecznej oraz pogorszeniem samopoczucia emocjonalnego. Pacjenci często skarżą się na problemy ze snem (zgaga nasilająca się w nocy wybudza ze snu), co przekłada się na zmęczenie i drażliwość w ciągu dnia. Wiele osób w obawie przed zgagą rezygnuje z aktywności towarzyskich, wspólnych posiłków czy jedzenia poza domem. Pojawia się lęk przed jedzeniem, stres, a nawet objawy depresyjne u osób, które czują się stale chore.

Dolegliwości refluksowe mogą ograniczać zdolność do pracy – szczególnie jeśli praca wymaga pochylania się czy pozycji leżącej (objawy nasilają się w tych sytuacjach). Osoby z ciężkim GERD częściej korzystają ze zwolnień lekarskich, a ich produktywność spada. Chroniczny ból i pieczenie powodują rozkojarzenie i trudności w koncentracji. W jednym z analiz stwierdzono, że skuteczne leczenie GERD znacząco poprawiło parametry jakości życia – zmniejszyło poziom odczuwanego bólu, zwiększyło witalność oraz poprawiło funkcjonowanie społeczne i emocjonalne pacjentów.

Podsumowując, nieleczony refluks potrafi uprzykrzyć codzienność na wielu płaszczyznach. Choć nie zawsze widać od razu powikłania takie jak zapalenie czy przełyk Barretta, już same uciążliwe objawy są poważnym problemem. Dlatego tak ważne jest, by dążyć do pełnej kontroli objawów – nie tylko dla uniknięcia odległych komplikacji, ale dla poprawy komfortu życia tu i teraz. Na szczęście właściwe leczenie (farmakologiczne i niefarmakologiczne) może przynieść dużą ulgę, o czym będzie mowa w kolejnych częściach artykułu.

Znaczenie diety i stylu życia w leczeniu GERD

Skoro wiemy, jakie zagrożenia niesie za sobą nieleczony refluks, pojawia się pytanie: jak skutecznie leczyć GERD i zapobiegać powikłaniom? Standardem medycznym jest terapia farmakologiczna – głównie leki hamujące wydzielanie kwasu solnego (inhibitory pompy protonowej, blokery H2) – oraz w niektórych przypadkach leczenie operacyjne. Niemniej jednak równie ważnym filarem postępowania jest leczenie niefarmakologiczne, obejmujące dietę i zmianę stylu życia. Dla wielu pacjentów odpowiednia dieta łagodząca objawy, połączona z modyfikacją codziennych nawyków, może znacząco poprawić stan zdrowia, a nawet zmniejszyć zapotrzebowanie na leki. Poniżej omówimy, co na temat dietoterapii w GERD mówi nauka oraz przedstawimy praktyczne zalecenia żywieniowe i dotyczące stylu życia.

Skuteczność dietoterapii – co mówią badania naukowe?

Zarówno doświadczenie kliniczne, jak i wytyczne towarzystw gastroenterologicznych sugerują, że modyfikacja diety jest istotnym elementem leczenia GERD. Zaleca się unikanie potraw i napojów wywołujących objawy oraz zmianę nawyków żywieniowych (o czym niżej). Jednak jeszcze do niedawna brakowało twardych dowodów naukowych potwierdzających skuteczność konkretnych interwencji dietetycznych. Wiele zaleceń opierało się na opiniach eksperckich i obserwacjach, nie zaś na rygorystycznych badaniach.

Obecnie coraz więcej badań przygląda się wpływowi określonych diet na objawy refluksu. Przykładowo, badania wskazują, że dieta uboga w węglowodany proste może zmniejszać częstość epizodów refluksu. Metaanaliza z 2024 r. wykazała, że diety niskowęglowodanowe istotnie skracały czas ekspozycji przełyku na kwaśny refluks (mierzone pH-metrią). Innymi słowy, ograniczenie cukrów prostych i skrobi w diecie przełożyło się na mniej refluksu. Z kolei tempo jedzenia nie wydaje się kluczowe – ta sama analiza nie potwierdziła, by wolniejsze spożywanie posiłków zmniejszało ilość epizodów refluksu w porównaniu do szybkiego jedzenia.

Kilka interwencji dietetycznych przyniosło obiecujące wyniki w pojedynczych badaniach. Na przykład diety niskotłuszczowe i unikanie posiłków późno w nocy wykazywały korzystny efekt w niektórych pracach, choć brakuje szerokich badań potwierdzających to jednoznacznie. Dieta o niskiej zawartości FODMAP (fermentujących węglowodanów) została powiązana z redukcją tzw. przejściowych relaksacji dolnego zwieracza (TLESRs) – mechanizmu sprzyjającego refluksowi. Ponadto pojedyncze badania sugerują, że dieta śródziemnomorska bogata w warzywa, owoce i zdrowe tłuszcze może zmniejszać objawy GERD u niektórych pacjentów.

W praktyce niemal wszyscy eksperci zgadzają się, iż modyfikacja diety jest wskazana i pomaga wielu pacjentom, choć reakcja na poszczególne pokarmy może być indywidualna. Aktualne międzynarodowe wytyczne nadal zalecają zmianę diety jako element pierwszej linii leczenia GERD. Zalecenia te opierają się częściowo na danych obserwacyjnych: wiadomo, że pewne pokarmy zwiększają ryzyko objawów (np. tłuszcze, kofeina, alkohol), a unikanie ich często poprawia samopoczucie pacjentów.

Podsumowując, dietoterapia w GERD ma swoje uzasadnienie i wielu chorym przynosi ulgę.
W praktyce klinicznej postępowanie polega na eliminacji z diety tych produktów, które statystycznie lub indywidualnie wywołują objawy, oraz na wprowadzeniu zdrowych nawyków żywieniowych sprzyjających trawieniu. Poniżej przedstawiamy najważniejsze zalecenia dietetyczne dla pacjentów z refluksem.

Zalecane i niewskazane produkty w GERD

Co zaostrza refluks? Wieloletnie obserwacje pacjentów z GERD pozwoliły zidentyfikować grupę produktów i składników diety, które najczęściej wywołują lub nasilają objawy. Mechanizmy są różne – niektóre pokarmy osłabiają dolny zwieracz przełyku (np. tłuszcze, mięta, alkohol), inne są bogate w kwasy drażniące przełyk (np. cytrusy), jeszcze inne powodują zwiększenie wydzielania kwasu lub wzdęcia (np. napoje gazowane). Oczywiście wrażliwość bywa indywidualna, ale ogólnie zaleca się unikanie następujących produktów i używek:

Tłuste, ciężkostrawne potrawy: dania smażone, fast-foody, tłuste mięsa (bekon, kiełbasy), tłuste sosy, potrawy ociekające masłem lub olejem. Dieta bogata w tłuszcz sprzyja refluksowi – tłuste pokarmy wydłużają czas trawienia w żołądku i rozluźniają zwieracz przełyku.
Potrawy pikantne, ostre przyprawy: potrawy mocno przyprawione chili, pieprzem cayenne, ostrymi mieszankami, a także bardzo słone i marynowane produkty. Przegląd badań wskazał, że ostre, słone i smażone jedzenie wiąże się z większym ryzykiem występowania GERD.
Cytrusy i owoce kwaśne: pomarańcze, cytryny, grejpfruty, mandarynki, ananasy, a także przetwory typu sok pomarańczowy – zawierają dużo kwasu cytrynowego, który może podrażniać przełyk i nasilać zgagę. Podobnie pomidory i sosy pomidorowe (bogate w kwas) są częstym wyzwalaczem objawów.
Napoje gazowane i kofeinowe: cola, woda gazowana, energetyki – dwutlenek węgla rozszerza żołądek i może powodować odbijanie, co sprzyja cofaniu treści. Kawa (nawet bezkofeinowa w pewnym stopniu) oraz mocna herbata mogą nasilać refluks u wielu osób, prawdopodobnie poprzez zmniejszenie napięcia zwieracza i pobudzenie wydzielania kwasu.
Alkohol: zwłaszcza wino, piwo, drinki wysokoprocentowe – alkohol rozluźnia mięśnie zwieracza przełyku i zwiększa produkcję kwasu żołądkowego. Spożycie alkoholu jest dobrze udokumentowanym czynnikiem prowokującym zgagę i refluks.
Czekolada i mięta: czekolada zawiera teobrominę, która podobnie jak kofeina obniża napięcie zwieracza dolnego przełyku. Mięta (np. herbata miętowa, miętowe cukierki) także działa rozkurczowo na mięśnie zwieracza. Oba te smakołyki, niestety, często wywołują zgagę u wrażliwych osób.
Cebula i czosnek (szczególnie surowe): mogą powodować odbijanie i podrażnienie przełyku. Cebula surowa była wskazywana w badaniach jako czynnik nasilający zgagę u części pacjentów.
Nabiał wysokotłuszczowy: tłuste sery, pełnotłuste mleko, śmietana – ze względu na zawartość tłuszczu mogą zwiększać objawy. (Chude przetwory mleczne są na ogół lepiej tolerowane).

Warto podkreślić, że nie każdy musi eliminować wszystkie powyższe produkty. Kluczem jest obserwacja własnego organizmu. Jeśli np. umiarkowane wypicie kawy nie wywołuje u Ciebie zgagi, nie ma potrzeby całkowitej rezygnacji – choć zaleca się umiarkowanie. Niemniej jednak powyższe grupy to najczęstsze „winowajczynie” i od nich warto zacząć dietetyczne modyfikacje.

Co jeść przy refluksie? Na szczęście lista dozwolonych produktów jest długa. Ogólnie zaleca się dietę lekkostrawną, ubogotłuszczową, z dużą zawartością warzyw i białka o niskiej zawartości tłuszczu. Dobre wybory to m.in.:

Chude mięsa i ryby: drób bez skóry (kurczak, indyk), chuda wołowina (polędwica), cielęcina, królik, ryby gotowane lub pieczone (dorsz, sola, pstrąg). Białko jest ważne, a w chudym wydaniu nie zalega długo w żołądku i nie powoduje nadmiernego wydzielania kwasu.
Warzywa (niekwaśne, niskoskrobiowe): dobre są ziemniaki (pieczone, puree, gotowane – bez tłustych dodatków), marchew, dynia, cukinia, brokuły, kalafior, zielona fasolka, sałata, szpinak (gotowany), buraki. Unikać należy tylko warzyw powodujących wzdęcia (duże ilości cebuli, kapusty, fasoli) lub bardzo kwaśnych (pomidory surowe w nadmiarze).
Owoce nisko-cytrusowe: banany, melony, arbuz, jabłka (najlepiej słodkie odmiany, np. pieczone jabłko), gruszki, brzoskwinie, jagody. Z owoców cytrusowych raczej rezygnujemy, ale za to np. banan jest często polecany jako naturalny „antykwasowy” owoc (ma odczyn zasadowy i łagodnie działa na żołądek).
Produkty zbożowe pełnoziarniste: pieczywo pełnoziarniste lub razowe (o ile jest dobrze tolerowane; u niektórych nadmiar błonnika może powodować wzdęcia), płatki owsiane, kasze (jaglana, jęczmienna, kuskus), ryż brązowy. Błonnik zawarty w pełnych ziarnach sprzyja perystaltyce i może redukować refluks poprzez szybsze opróżnianie żołądka. Badania epidemiologiczne sugerują, że diety bogate w błonnik korelują z niższym ryzykiem objawów GERD. Jeśli jednak ktoś źle toleruje błonnik (wzdęcia), można wybierać białe pieczywo i obierać warzywa/owoce – ważne, by dieta była łatwo strawna.
Nabiał niskotłuszczowy: mleko i jogurty 0–2% tł., kefir, maślanka, twaróg chudy, sery białe lekkie. Produkty te są źródłem białka i wapnia, a jednocześnie mają mniej tłuszczu niż pełnotłuste odpowiedniki. Uwaga – u niektórych osób nabiał (zwłaszcza mleko) czasem łagodzi chwilowo zgagę, ale stymuluje wydzielanie kwasu później, więc umiarkowanie jest wskazane.
Zdrowe tłuszcze roślinne (w małych ilościach): oliwa z oliwek, olej rzepakowy – są zalecane zamiast tłuszczów zwierzęcych, ale ogółem tłuszcz w diecie refluksowej powinien być ograniczony. Np. 1 łyżka oliwy do sałatki jest ok, ale już tłuste smażenie nie.
Inne: białko jaj (ugotowane na twardo lub jajecznica bez tłuszczu) – żółtko jest tłuste, więc lepiej ograniczać. Miód w niewielkich ilościach jako słodzidło (niektórym łagodzi podrażnienia). Herbaty ziołowe (rumianek, imbir, koper włoski) – mogą pomóc w trawieniu i nie zawierają kofeiny. Imbir w małych ilościach działa przeciwzapalnie i przeciwnudnościowo, bywa pomocny przy refluksie (np. herbata z imbirem).

W diecie refluksowej ważne jest też jak jemy, nie tylko co jemy. Zaleca się mniejsze, a częstsze posiłki – np. 4–5 niewielkich posiłków dziennie zamiast 2–3 dużych. Przepełniony żołądek łatwiej zarzuca treść do przełyku, więc unikamy przejadania się. Posiłki należy jeść w spokojnej atmosferze, bez pośpiechu, dobrze przeżuwając (to ułatwia trawienie). Nie należy kłaść się ani intensywnie pochylać bezpośrednio po jedzeniu – odczekaj co najmniej 2–3 godziny od ostatniego posiłku do położenia się spać. Kolacja powinna być lekkostrawna i niezbyt późna (najlepiej ~3 godziny przed snem). Unikamy też popijania posiłków dużą ilością płynów, by nie rozciągać nadmiernie żołądka (lepiej pić między posiłkami).

Reasumując, dieta w GERD opiera się na zasadach zdrowego odżywiania z pewnymi modyfikacjami: ograniczamy tłuszcz, alkohol, kofeinę i produkty drażniące, a sięgamy po chude białka, warzywa, owoce niekwaśne i błonnik. Ważna jest obserwacja własnych tolerancji – dieta powinna być personalizowana. Poniżej prezentujemy przykładowy jadłospis dzienny, który ilustruje praktyczne zastosowanie tych zaleceń.

Modyfikacja stylu życia

Oprócz diety, ogromne znaczenie ma ogólny styl życia pacjenta z refluksem. Często drobne zmiany codziennych nawyków przynoszą dużą ulgę. Oto kluczowe zalecenia:

Redukcja masy ciała: jeśli pacjent ma nadwagę lub otyłość, schudnięcie jest jedną z najskuteczniejszych metod łagodzenia refluksu. Nadmiar tkanki tłuszczowej (zwłaszcza w okolicy brzucha) zwiększa ciśnienie w jamie brzusznej, „popychając” treść żołądkową ku górze. Badania wykazały, że utrata nawet 5–10% masy ciała potrafi znacząco zmniejszyć częstość i nasilenie zgagi. U osób z prawidłową wagą dodatkowe chudnięcie nie jest wskazane, natomiast dla osób z nadwagą – jest to priorytet. W jednym z badań utrata wagi poprawiła objawy refluksu niezależnie od stosowanych leków.
Zaprzestanie palenia tytoniu: palenie papierosów wpływa negatywnie na cały układ pokarmowy – nikotyna rozluźnia dolny zwieracz przełyku i stymuluje wydzielanie kwasu. Palacze znacznie częściej cierpią na refluks niż niepalący. Rzucenie palenia może więc złagodzić objawy i poprawić skuteczność leczenia, a dodatkowo przynosi szereg innych korzyści zdrowotnych.
Unikanie alkoholu: jak wspomniano, alkohol to silny czynnik wyzwalający refluks. Osoby z GERD powinny ograniczyć spożycie do minimum, a najlepiej abstynencja – zwłaszcza w godzinach wieczornych. Jeśli już, to małe ilości i unikanie wina musującego/szampana (bąbelki!) oraz czerwonego wina (jest kwaśne i rozluźnia zwieracz).
Podniesienie wezgłowia łóżka: to prosta, a naukowo potwierdzona metoda na redukcję nocnego refluksu. Spanie z uniesioną górną połową ciała (~15–20 cm wyżej niż stopki) wykorzystuje grawitację, by utrudnić cofanie się treści żołądkowej. Można podłożyć klin pod materac lub specjalne klinowate poduszki. Ważne, by unieść cały tułów od pasa w górę, a nie tylko głowę na poduszkach (samo zgięcie szyi nic nie da). Badania wykazały, że uniesienie wezgłowia zmniejsza czas ekspozycji przełyku na kwas w nocy i łagodzi objawy. To jedyny element stylu życia, który ma tak mocne dowody skuteczności w literaturze medycznej.
Unikanie leżenia i wysiłku po jedzeniu: po posiłku staramy się pozostawać w pozycji siedzącej lub stojącej przez co najmniej godzinę, a najlepiej dwie. Nie kładziemy się na drzemkę z pełnym żołądkiem. Również ćwiczenia fizyczne odłóżmy na inny czas – intensywny wysiłek zaraz po jedzeniu może nasilić refluks, zwłaszcza ćwiczenia angażujące mięśnie brzucha lub pozycje pochylone (np. joga w pozycji „do dołu głową” jest niewskazana tuż po posiłku).
Noszenie luźnej odzieży: ciasne pasy, gorsety, obcisłe spodnie uciskające talię zwiększają ciśnienie na żołądek. Lepiej wybierać luźniejsze ubrania, zwłaszcza po jedzeniu.
Radzenie sobie ze stresem: silny stres i napięcie nerwowe mogą zaostrzać odczuwanie zgagi (choć mechanizm nie jest do końca fizjologiczny, raczej chodzi o percepcję bólu i zmiany motoryki jelit w stresie). Techniki relaksacyjne, ćwiczenia oddechowe, odpowiednia ilość snu – to wszystko może pośrednio pomóc w kontroli objawów. Nie bez powodu wśród czynników ryzyka GERD wymienia się stany lękowe i depresję.
Leki uwaga: warto omówić z lekarzem przyjmowane leki – niektóre mogą nasilać refluks (np. NLPZ jak ibuprofen, kwas acetylosalicylowy, niektóre leki na nadciśnienie z grupy antagonistów wapnia, teofilina na astmę, leki uspokajające jak benzodiazepiny). Jeśli to możliwe, lekarz może zmodyfikować terapię na leki łagodniejsze dla przełyku.

Wdrożenie powyższych zmian stylu życia stanowi pierwszą linię leczenia i często bywa wystarczające przy łagodnym refluksie. W przypadku bardziej nasilonego GERD, zmiany te wspomagają leczenie farmakologiczne i zapobiegają nawrotom. Warto zaznaczyć, że poprawa nie zawsze jest odczuwalna natychmiast – np. utrata wagi o 1–2 kg może nie dać efektu od razu, ale kontynuowana, po zrzuceniu większej liczby kilogramów, przyniesie znaczącą ulgę. Podobnie rzucenie palenia czy alkoholu poprawia stan przełyku w dłuższej perspektywie. Kluczowa jest wytrwałość i konsekwencja w tych zmianach – tak samo jak regularne branie leków.

Poniżej przedstawiamy przykładowy jednodniowy jadłospis dla osoby z chorobą refluksową, który ilustruje praktyczne zastosowanie zaleceń dietetycznych. Oczywiście jadłospis należy dostosować do indywidualnych preferencji i tolerancji pokarmów – jest to tylko przykład, jak można zbilansować dietę przy GERD.

Przykładowy jadłospis w GERD (1 dzień)

Śniadanie (godz. 7:30): Owsianka na mleku niskotłuszczowym (1,5% tł.) z bananem i migdałami. Przepis: 5 łyżek płatków owsianych ugotować na szklance mleka z dodatkiem 1/2 szkl. wody. Dodać pokrojonego banana i 1 łyżkę płatków migdałowych. Do smaku odrobina miodu. (Owsianka jest lekkostrawna, bogata w błonnik i łagodna dla żołądka; banan dostarcza potasu i ma odczyn zasadowy, migdały dodają zdrowych tłuszczy w małej ilości). Do tego herbata ziołowa – np. napar z rumianku, który działa przeciwzapalnie i uspokajająco na przewód pokarmowy.

II śniadanie (godz. 10:30): Koktajl jogurtowo-owsiany z brzoskwinią. Przepis: 1 mały jogurt naturalny 2% (~150g) zmiksować z 2 łyżkami płatków owsianych, obrana brzoskwinią i 1/2 szklanki wody. Koktajl można lekko schłodzić. (Taki napój jest pożywny, a zarazem nie obciąża – zawiera białko, błonnik, a brzoskwinia jest słodkim owocem o niskiej kwasowości). Przekąska alternatywna: garść obranych migdałów lub herbatniki owsiane, jeśli nie mamy możliwości przygotować koktajlu.

Obiad (godz. 13:30): Gotowana pierś z kurczaka z warzywami i ryżem. Porcja: ~150 g piersi z kurczaka, ugotowanej na parze lub w wodzie z ziołami (bez ostrych przypraw). Do tego ziemniaki puree lub ryż biały (3/4 szklanki ugotowanego) polany łyżeczką oliwy z oliwek. Warzywa gotowane na parze: marchew, brokuły i zielona fasolka. Całość posypana posiekanym koperkiem. (Taki obiad jest łatwostrawny: chude mięso dostarcza białka, warzywa witamin i błonnika, ryż/ziemniaki – węglowodanów złożonych. Danie nie zawiera tłustych sosów ani przypraw drażniących). Do popicia: kompot z jabłek (niesłodzony) lub woda niegazowana. Po obiedzie warto przez kilkanaście minut pospacerować, zamiast od razu siedzieć czy leżeć.

Podwieczorek (godz. 16:30): Galaretka owocowa z bananem i biszkoptami. Miseczka lekkiej galaretki (np. o smaku jagodowym – uwaga, niezbyt kwaśnej) z pokrojonym bananem. Do tego 2–3 biszkopty herbatnikowe. (Galaretka jest łatwo strawna, a jej żelatyna bywa polecana przy refluksie jako neutralny deser. Banan dodaje słodyczy i wartości odżywczych). Alternatywnie: kisiel z siemienia lnianego – 2 łyżki zmielonego siemienia zalane wrzątkiem, ostudzone tworzą „kisiel”, który można dosłodzić miodem i dodać sok z jagód dla smaku. Taki kisiel z lnu tworzy ochronny film na przełyku i łagodzi podrażnienia.

Kolacja (godz. 19:00): Sałatka z pieczonym dorszem i warzywami + pieczywo. Przepis: 100-150 g fileta z dorsza pieczonego w folii (doprawionego tylko ziołami i odrobiną soli). Do tego miks gotowanych warzyw: ziemniak w kostkę, marchew, brokuły, kalafior (mogą być z obiadu, na zimno, lub świeżo ugotowane). Całość wymieszać z łyżeczką oliwy, doprawić natką pietruszki. Podawać z kromką chleba graham posmarowaną cienko lekkim twarożkiem i plasterkiem chudej wędliny drobiowej. (Ta kolacja dostarcza białka z ryby, błonnika i witamin z warzyw, a minimalna ilość tłuszczu z oliwy ułatwi wchłanianie witamin. Porcja jest niewielka, więc nie przeciąży żołądka przed snem). Do picia: herbata z kopru włoskiego lub melisy – ułatwia trawienie i relaksuje przed nocą.

Przed snem: Jeśli pojawia się pragnienie lub lekki głód, można wypić pół szklanki mleka owsianego lub kefiru – wiele osób uważa, że to łagodzi ewentualną nocną zgagę. Ważne, by ostatni posiłek był co najmniej 3 godziny przed snem. Po kolacji wieczorny spacer będzie doskonałym pomysłem.

Oczywiście jadłospis ten można modyfikować – np. zamiast kurczaka na obiad może być chuda ryba, zamiast dorsza na kolację – jajecznica z 2 białek i 1 żółtka z pomidorem bez skórki. Istotne jest zachowanie ogólnych zasad: potrawy lekkie, gotowane lub pieczone, przyprawy ziołowe zamiast ostrych, unikanie głębokiego smażenia, porcja umiarkowana.

Taki model żywienia, wsparty zdrowymi nawykami (jak niejedzenie na noc, unikanie używek), w wielu przypadkach istotnie redukuje objawy GERD. Dieta może wydawać się restrykcyjna, ale zwykle po ustąpieniu objawów pacjenci stopniowo uczą się, co im indywidualnie szkodzi, a co jest tolerowane – i mogą rozszerzać jadłospis zgodnie ze swoją tolerancją.

Dietetyk kliniczny Michał Strużyk dietetyk Lubliniec (fitklinika.pl), doświadczony specjalista w zakresie żywienia klinicznego, wspierający pacjentów z GERD w modyfikacji diety i stylu życia. Warto podkreślić, że planowanie odpowiedniej diety w GERD bywa złożone – każdy organizm może inaczej reagować na poszczególne pokarmy. Dlatego dobrym pomysłem jest konsultacja z doświadczonym dietetykiem klinicznym, który pomoże ułożyć indywidualny plan żywieniowy. Specjalista taki jak mgr Michał Strużyk z FitKlinika może fachowo ocenić nawyki pacjenta, zidentyfikować potencjalne błędy dietetyczne i zaproponować smaczne zamienniki „zakazanych” potraw. Dzięki wsparciu dietetyka pacjent uczy się, jak jeść zdrowo i jednocześnie unikać przykrych dolegliwości, co znacząco zwiększa skuteczność całej terapii.

Podsumowanie: kompleksowa terapia i współpraca ze specjalistami

Choroba refluksowa przełyku to przypadłość, której nie można bagatelizować – nie tylko ze względu na dokuczliwe objawy, ale i realne ryzyko powikłań. Nieleczony GERD może prowadzić do uszkodzenia przełyku (zapalenia, owrzodzeń, zwężeń), zmian przedrakowych (przełyk Barretta) i w najgorszym razie do rozwoju raka przełyku. Ponadto refluks odbija się niekorzystnie na innych układach: oddechowym (kaszel, aspiracje, astma) i krążenia (ból w klatce piersiowej, arytmie). Długotrwałe objawy obniżają jakość życia, wpływając na samopoczucie fizyczne i psychiczne pacjenta.

Dobrą wiadomością jest jednak to, że właściwe leczenie GERD znacząco poprawia rokowanie i komfort życia chorego. Terapia powinna być kompleksowa, łącząca skuteczne leki z trwałą zmianą diety i nawyków. W większości przypadków zastosowanie inhibitorów pompy protonowej (IPP) lub innych leków zmniejszających kwaśność soku żołądkowego goi zmiany zapalne i znosi zgagę. Ale aby utrwalić efekty leczenia i zapobiec nawrotom, konieczna jest właśnie modyfikacja stylu życia. Dieta refluksowa oraz proste zmiany (schudnięcie, uniesienie wezgłowia, itp.) działają w synergii z lekami – razem dają najlepsze rezultaty w postaci ustąpienia objawów i ochrony przed powikłaniami.

Nie bójmy się korzystać z pomocy specjalistów. Pacjent z GERD powinien pozostawać pod opieką gastroenterologa, który dobierze odpowiednie leczenie farmakologiczne i zleci badania (np. endoskopię przy wskazaniach). Równie ważna jest rola dietetyka klinicznego – to profesjonalista, który nauczy, jak jeść z refluksem, aby żyć bez bólu. Wsparcie dietetyka bywa nieocenione zwłaszcza wtedy, gdy pacjent ma inne schorzenia (np. cukrzycę, nadciśnienie) i dieta musi uwzględniać kilka czynników naraz.

Podsumowując, choroba refluksowa jest w dużej mierze chorobą stylu życia, dlatego jej leczenie wymaga aktywnego udziału pacjenta. Sama tabletka często nie rozwiąże problemu, jeśli nie zmienimy szkodliwych nawyków. Z drugiej strony, inwestycja w zdrową dietę i tryb życia procentuje szybkim ustąpieniem dolegliwości, poprawą samopoczucia oraz ochroną przed groźnymi następstwami GERD. Współpracując ściśle z lekarzem i dietetykiem, pacjent ma szansę nie tylko pokonać uciążliwą zgagę, ale przede wszystkim odzyskać pełnię komfortu życia i zabezpieczyć się przed powikłaniami. Refluks można skutecznie kontrolować – kluczem jest kompleksowe podejście i konsekwencja w terapii.

Bibliografia:

Clarrett D.M., Hachem C. Gastroesophageal Reflux Disease (GERD). Mo Med. 2018;115(3):214–218. PMID: 30228725 pmc.ncbi.nlm.nih.gov pmc.ncbi.nlm.nih.gov
El-Serag H.B. et al. Update on the epidemiology of gastro-oesophageal reflux disease: a systematic review. Gut. 2014;63(6):871–880. PMID: 23853213 pubmed.ncbi.nlm.nih.gov pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
Dong R., Zhang Q., Peng H. Gastroesophageal reflux disease and the risk of respiratory diseases: a Mendelian randomization study. J Transl Med. 2024;22(1):60. PMID: 36680639 translational-medicine.biomedcentral.com translational-medicine.biomedcentral.com
Stănescu C.E. et al. Atrial fibrillation in patients with gastroesophageal reflux disease: A comprehensive review. World J Gastroenterol. 2014;20(28):9592–9599. PMID: 25071357 wjgnet.com
Lakananurak N., Pitisuttithum P., Susantitaphong P., Patcharatrakul T., Gonlachanvit S. The Efficacy of Dietary Interventions in Patients with GERD: A Systematic Review and Meta-Analysis. Nutrients. 2024;16(3):464. PMID: 38337748 pmc.ncbi.nlm.nih.gov pmc.ncbi.nlm.nih.gov
Heidarzadeh-Esfahani N. et al. Dietary Intake in Relation to the Risk of Reflux Disease: A Systematic Review. Prev Nutr Food Sci. 2021;26(4):367–379. PMID: 35047433 pubmed.ncbi.nlm.nih.gov pubmed.ncbi.nlm.nih.gov