Co może oznaczać niski cholesterol całkowity?

Niski poziom cholesterolu całkowitego bywa wykrywany przypadkowo podczas rutynowych badań laboratoryjnych i w wielu przypadkach nie daje żadnych charakterystycznych objawów. Choć w przestrzeni publicznej cholesterol kojarzony jest głównie z chorobami sercowo-naczyniowymi, warto pamiętać, że pełni on w organizmie istotne funkcje fizjologiczne – jest składnikiem błon komórkowych, prekursorem hormonów steroidowych, witaminy D oraz kwasów żółciowych.

Najczęstszą przyczyną niskiego cholesterolu całkowitego w populacji jest celowe leczenie hipolipemizujące (np. statyny, ezetymib, inhibitory PCSK9), stosowane u osób z wysokim lub bardzo wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym. W takiej sytuacji niski wynik nie tylko nie jest powodem do niepokoju, ale często stanowi zamierzony efekt terapii, który wiąże się z redukcją ryzyka zawału serca i udaru mózgu.

Niski cholesterol bez leczenia – co może oznaczać?

Jeżeli pacjent nie stosuje leków obniżających lipidy, a stężenie cholesterolu całkowitego jest wyraźnie niskie (np. <120 mg/dl) lub doszło do niewyjaśnionego spadku wartości w czasie, sytuacja taka wymaga diagnostyki w kierunku możliwych przyczyn wtórnych. Taki stan określa się mianem hipolipidemii.

Do najczęstszych przyczyn niskiego cholesterolu całkowitego należą:

Przewlekłe infekcje i stany zapalne

Długotrwałe choroby zakaźne oraz schorzenia autoimmunologiczne mogą prowadzić do obniżenia syntezy lipoprotein w wątrobie. W przebiegu przewlekłego stanu zapalnego organizm zmienia metabolizm lipidów, co może skutkować niskim poziomem cholesterolu we krwi.

Choroby wątroby

Wątroba odgrywa kluczową rolę w metabolizmie lipidów. Jej zaawansowane uszkodzenie (np. marskość, ciężkie zapalenia) może prowadzić do spadku produkcji białek transportujących cholesterol, a w konsekwencji do hipolipidemii.

Choroby nowotworowe

Niski cholesterol może towarzyszyć niektórym nowotworom, szczególnie chorobom układu krwiotwórczego (np. białaczkom, chłoniakom) oraz chorobom przebiegającym z wyniszczeniem organizmu. W takich przypadkach obniżenie cholesterolu nie jest przyczyną choroby, lecz jej markerem metabolicznym.

Nadczynność tarczycy

Hormony tarczycy przyspieszają tempo przemian metabolicznych, w tym katabolizm lipidów. U osób z nadczynnością tarczycy często obserwuje się obniżone stężenia cholesterolu całkowitego i frakcji LDL.

Niedożywienie i zaburzenia wchłaniania

Choroby przewodu pokarmowego (np. celiakia, choroba Crohna) oraz stany prowadzące do niedostatecznego spożycia lub wchłaniania tłuszczów mogą skutkować niskim poziomem cholesterolu. W takich przypadkach hipolipidemia często współistnieje z niedoborami witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A, D, E, K).

Ostre i ciężkie stany chorobowe

W przebiegu sepsy, rozległych urazów czy ciężkich poparzeń obserwuje się gwałtowne obniżenie poziomu cholesterolu. Jest to element odpowiedzi organizmu na ciężki stres metaboliczny i bywa związane z gorszym rokowaniem.

Rzadkie przyczyny genetyczne

Jeżeli nie stwierdza się żadnej z wyżej wymienionych przyczyn, należy rozważyć wrodzone zaburzenia metabolizmu lipidów, takie jak hipobetalipoproteinemia czy abetalipoproteinemia. Są to rzadkie choroby genetyczne, w których organizm produkuje bardzo małe ilości lipoprotein LDL. Skutkiem może być bardzo niski cholesterol (czasem <50 mg/dl), biegunki tłuszczowe oraz niedobory witamin rozpuszczalnych w tłuszczach.

Warto zaznaczyć, że u części osób niski LDL wynika z określonych wariantów genetycznych (np. dotyczących białka PCSK9). W takich przypadkach bardzo niski cholesterol nie wiąże się z negatywnymi konsekwencjami zdrowotnymi i nie wymaga leczenia.

Kiedy niski cholesterol powinien niepokoić?

Sam niski poziom cholesterolu nie jest chorobą i nie zawsze stanowi zagrożenie dla zdrowia. Niepokój powinien wzbudzić:

• niski wynik pojawiający się nagle lub bez wyraźnej przyczyny,

• istotny spadek cholesterolu w porównaniu z wcześniejszymi badaniami,

• współwystępowanie objawów ogólnych, takich jak osłabienie, niezamierzona utrata masy ciała, objawy nadczynności tarczycy lub choroby wątroby,

• niski cholesterol towarzyszący ciężkiej infekcji lub innemu ostrému stanowi chorobowemu.

W takich sytuacjach wskazana jest konsultacja lekarska i dalsza diagnostyka.

Diagnostyka niskiego cholesterolu

Podstawowa diagnostyka obejmuje zwykle:

• badania enzymów wątrobowych (ALT, AST),

• ocenę funkcji tarczycy (TSH),

• morfologię krwi.

W zależności od wyników lekarz może zlecić dalsze badania, m.in. ocenę stanu odżywienia, gospodarki witaminowej, badania obrazowe wątroby lub konsultację specjalistyczną.

Czy niski cholesterol zawsze wymaga leczenia?

Nie. U osób leczonych hipolipemizująco lub z łagodnymi wariantami genetycznymi niski cholesterol jest stanem fizjologicznym lub terapeutycznie pożądanym. W takich przypadkach wystarczające jest monitorowanie stanu zdrowia.

Podsumowując: niski cholesterol sam w sobie nie jest chorobą, ale może być istotnym sygnałem diagnostycznym. Wymaga wyjaśnienia, gdy pojawia się niespodziewanie, natomiast nie powinien być traktowany jako problem u osób, u których jest efektem leczenia lub uwarunkowań genetycznych.

źródła : 

• Mach F., et al. 2019 ESC/EAS Guidelines for the management of dyslipidaemias: lipid modification to reduce cardiovascular risk. European Heart Journal. 2020; 41(1): 111-188.

• Sabatine M.S., et al. Efficacy and Safety of Evolocumab in Reducing Lipids and Cardiovascular Events (FOURIER). New England Journal of Medicine. 2017; 376: 1713-1722.

• Marini A., et al. Hypocholesterolemia in Hematological Malignancies: A Marker of Disease Activity. Journal of Clinical Medicine. 2020; 9(12): 3925.

• Gordon B.R., et al. Low lipid concentrations in critical illness: Implications for prognosis. Critical Care Medicine. 1996; 24(4): 584-589.

• Ference B.A., et al. Low-density lipoproteins cause atherosclerotic cardiovascular disease. A consensus statement from the European Atherosclerosis Society. European Heart Journal. 2017; 38(32): 2459-2472.

• Dembińska-Kieć A., Naskalski J.W. Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej. Urban & Partner. Wrocław 2017.

• Welty F.K. Hypolipoproteinemia and Heart Disease. Current Cardiology Reports. 2016; 18(4): 36.